Өмнөд хүннүгийн шаньюйн холын садан Юйвэнь аймаг III зууны сүүлч IV зууны эхэнд сяньби удмын Муюн аймагтай байнга зөрчидөн тэмцэлдэж байжээ. Муюнчууд 344 онд тэднийг довтолж бутцохиод 5 мянган өрхийг нь булаах үеэр Кидан, Кумоси хоёр Юйвэниэс тусгаарлаж гарсан гэж түүхэнд тэмдэглэжээ. Сяньбийн хуучин нутагт суух болжээ. Дөчөөд жилийн дараа 388 онд Умард Вэй улсын Табгачи Гуй Жолошуй (Шар мөрөн/Ляохэ) голын өмнө этгээдэд тэднийг довтолж 4 овгийг нэг буман мал хуйг нь олзолжээ. 344-388 онд тэд Киданы тэргүүлэл дор оршиж байжээ. Табгач Гуйн довтолгооны далимаар тэд Киданаас салж анх удаа биеэ бүрэн дааж туурга тусгаарлажээ. VI-VIII зууны үед кумоси аймаг үе үе Түрэгт захирагдаж, руни бичгийн дурсгалд “Татаби” хэмээн алдаршиж байсан гэж зарим эрдэмтэн үздэг. Эртний хятад сурвалжийн олонхид кумоси нарыг дунхугийн удмын аймаг гэж үздэг ч Тан улсын хуучин судрын 199, Таван улсын түүхийн 74-р бүлэгт “си нар Хүннүгийн тусгай салаа” гэж тэмдэглэсэн. 868 оноос хойш киданчууд хүчирхэгжиж улмаар кумоси нарыг өөртөө нэгтгэж авсан ба Кюйчжу ахлагчтай нэг хэсэг кумоси нар умард хятадын Гуйчжоу уулын умард этгээдэд нүүн очжээ. Ингэж кумосичууд зүүн, баруун хоёр хэсэг болсон юм. 850 оны орчмоос Баруун Сибирийн хээр талд ноёрхох болсон түрэг хэлтэн Кимакийн нэгдлийн үүсэлд Кумоси оролцсон гэж 1982 онд О.Прицак үзжээ. Түүний саналыг дэмжсэн П.Б.Гольден Кумоси нэрийг *Qumaġ-ġay (Цөлийн Qay) гэж сэргээсэн.
Хятад сурвалжид бас Си (Хи) гэж товчилдог Кумоси аймаг Киданы өмнүүр Хянганы нурууны урд үзүүрийн зүүн этгээдэд Байланхэ (Лууха, Тоосон) голын эх хавийн уулархаг орноор нутаглаж байжээ. Зарим сурвалжид Киданы баруун, баруун хойд этгээдэд суудаг гэж бичжээ. Кумоси нь V-VI зууны сурвалжийн мэдээгээр – Жухэван, Мохэфу, Цигэ, Мукунь, Шидэ гэсэн тав, харин VII-IX зууны үеийн мэдээгээр – Ахуэй, Чухэ, Аоши, Дужи, Юаньсыси гэсэн таван овогтой байжээ. Нийтдээ гучин мянган шилдэг цэрэгтэй гэсэн мэдээ сурвалжид үлдсэн нь хүн амын доторх эрчүүдийн тоог заасан хэрэг тул нийт жараас далаад мянган хүнтэй байжээ.
Кумосичууд VII зууны үеэс Төв Ази, Умард хятадын түүхэнд нэр алдараа түгээх болжээ. Зан заншлыг нүүдэлчидтэй адилхан гэж тэмдэглэдэг кумосийн эзэд 500 шилдэг цэргээр хүрээгээ хамгаалуулдаг байжээ. 620-иод онд Тан улстай мөчөөрхөн тэмцэж байсан хятадын язгууртнууд тэдний цэрэг зэвсгийн хүчийг ашиглаж Тангийн хил хязгаарыг уулгалж байв. Тан улс Когурё улсыг дайлахад Кумосийн ахлагч Суйчжы дагаж явж гавьяа байгуулсан гэдэг. Энэ үед кумосийн толгойлогчдоос Кэдучже хүчирхэгжжээ. Гэвч түүнийг үхэхэд кумосичууд хилээс холдож нутаглах болсон юм. Түрэгийн хожуу хаант улсын Капаган, Билгэ хаад бас үе үе Кумосийг довтолж эрхшээлдээ оруулж байсан юм. IX зууны сүүлээр Кидан хүчирхэгжиж хөрш кумосичуудыг байлдаж эзэрхийлжээ. Үүнээс хойш түүхэнд дангаар алдарших явдал бараг үгүй болсон гэдэг. (Б.Батсүрэн)
Ашигласан ном зохиол
Тан улсын шинэ судар (хятад хэлээр)
Н.Я.Бичурин. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Том 1. М-Л., 1950
Таскин В.С. Материалы по истории древних кочевых народов группы дунху. М., 1984
Батсүрэн Б. Монголчуудын уг гарвал. Танин мэдэхүйн цуврал-3. УБ., 2015
Үндсэн мэдээлэл:
| Адил утгатай үг | Кумохи, Си, Хи |
| Хамаа бүхий үг | Юйвэнь, Кидан |
| Цаг үе | IV-X |
| Бүс нутаг | Шар мөрний (Ляохэ) сав газар |
Эх сурвалж: ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн
МАН дотор З.Мэндсайхан сайдыг огцруулах яриа боллоо
Ерөнхийлөгчийн ивээл дор Хөвсгөл нуурыг хамгаалах үндэсний чуулган эхэллээ
Хятадад сүүлийн өдрүүдэд коронавируст халдварын тохиолдол нэмэгдсээр байна
ОХУ БНХАУ-аас тусламж гуйлаа
АН: УДШ-ээс өгсөн зөвлөмжийн дагуу дүрмийн засваруудыг хийнэ2025, 11 сар 21. 20:00
Фото: Академич Содовсүрэнгийн Нарангэрэлд “Чингис хаан” тэргүүн зэргийн одон хүртээлээ2025, 11 сар 21. 19:58
Баянзүрх дүүрэгт гэмт хэрэг зөрчил 9.5 хувиар буурсан байна2025, 9 сар 6. 23:07
Эмэгтэй сагсчид хагас шигшээд Тайванийн багтай тоглоно2025, 7 сар 19. 15:13
МҮБХ: Дөрвөн бөхийн сорьцоос хориглосон бодис илэрчээ2025, 7 сар 19. 15:13
Ерөө сумаас 1800 жилийн өмнөх язгууртны бунхан олджээ2025, 7 сар 19. 15:09
Украины шинэ ерөнхий сайдыг томилов2025, 7 сар 18. 15:09
Япон улс шинэ атомын станцтай болж магадгүй2025, 7 сар 17. 15:10
Олон улсын прокурорууд цахим орчин дахь гэмт хэрэгтэй хамтран тэмцэнэ2025, 6 сар 11. 14:47
Занданшатар намтар2025, 6 сар 11. 14:43
Ши Жиньпинийг "APEC"-ийн дээд хэмжээний уулзалтад урьжээ2025, 6 сар 11. 14:08
Б.Хүдэр-Ян: Аав зөвлөгөө өгдгөөс биш албан тушаал, эрх мэдлийн хувьд тусалж байгаагүй2025, 6 сар 11. 14:06
Х.Нямбаатар: Д.Цогтбаатар гишүүн багахан шиг попроорой2025, 6 сар 11. 14:05
Худалдаа хөгжлийн банкны Дорноговь салбар шинэчлэгдэж, урамшуулал зарлалаа2025, 6 сар 11. 14:04
Б.Чойжилсүрэн: III Цахилгаан станцын осол гарсан хэсгийг хуулийнхан шалгаж байгаа учраас бид орж чадахгүй байгаа, нэвтрэх эрх хүссэн2025, 6 сар 11. 14:03
Бурхан багшийн их дүйчин өдөр бүх нийтээр амардаг улсууд2025, 6 сар 11. 14:01
СЭНГҮР брэнд 200 шилдэг харилцагчдадаа ХӨРГӨГЧ, 1500 харилцагчид ГАРЫН БЭЛЭГ хүргүүлж талархлаа илэрхийллээ2025, 6 сар 5. 15:35
Засгийн газар ард түмний дуу хоолойг үл тоож, нэр хүндээ алдсан албан тушаалтныг Тайвань дахь төлөөлөгчөөр томилохоор хэлэлцэж байна2025, 5 сар 27. 19:07
Б.Хурцыг Тайванийн тал хүлээж авах уу2025, 5 сар 26. 12:02
“Айл бүр хашаандаа 5 мод” төсөл хэрэгжүүлнэ2025, 5 сар 7. 13:34
Цацрагийн хэмжилт, шинжилгээ хийх олон улсын стандартад нийцсэн лаборатори байгуулна2025, 5 сар 7. 13:25
Дөрвөн улиралд ажиллах хүүхдийн зуслан байгуулах ажлыг хэрэгжүүлнэ2025, 5 сар 7. 13:23
Худалдан авах ажиллагааны тухай хуулийн төсөлд чанарт суурилсан шалгуурыг урьтал болгоно2025, 5 сар 6. 21:02
“Улаанбаатар марафон 2025” олон улсын гүйлтэд өнөөдрийн байдлаар 5000 гаруй хүн бүртгүүлээд байна2025, 5 сар 3. 11:51
Г.Дамдинням: Бид нефтийн үйлдвэрээсээ онгоцны түлшээ гаргаж аваад ашиглая гэхэд Оросоос зөвшөөрөл авах гэрээ орж ирсэн2025, 5 сар 3. 11:29
Өдөрт хагас сая хүн тээвэрлэдэг "United Airlines" Монголд ирлээ2025, 5 сар 3. 11:20
Казахстаны Элчин сайдыг “Найрамдал” медалиар шагналаа2025, 5 сар 3. 9:32
Хот байгуулалтын тухай хуульд нэмэлт оруулах тухай хуулийн төслийг өргөн мэдүүллээ2025, 5 сар 3. 9:30
АН: Бүлэг ажлаас ухарч байгаа асуудал биш2025, 5 сар 3. 9:29
Монгол Улс стратегийн хэдэн ордтой вэ2025, 4 сар 23. 14:47
Ганцмод-Гашуунсухайтын хил холболтын төмөр замын ажлыг эхлүүлэхээр товлолоо2025, 4 сар 23. 12:39
Б.Жавхлан: Валютын ханшийг тодорхой түвшинд онилох нь Төвбанкны бодлого2025, 4 сар 16. 16:51
39 орд дээр санхүүгийн болон хуулийн хяналт шалгалт хийгдэж байж, хэлэлцээрт орно2025, 4 сар 16. 16:30
БГД-ийн хэмжээнд 204 ТҮЦ-ийг нүүлгэж, нийтийн эзэмшлийн гудамж, замыг чөлөөллөө2025, 4 сар 16. 16:00
“Улаанбаатар марафон 2025" гүйлтийн төрлүүд2025, 4 сар 16. 11:54
Хангайн бүсийн удааширсан төслүүдийг Засгийн газарт сануулав2025, 4 сар 14. 14:42
Монголбанкны захирлууд "мөнгө мөртэй" гэдгийг мартжээ2025, 4 сар 14. 13:25
УИХ-ын дарга Д.Амарбаясгалан: Олон удаа горимын санал гарган удаа дараа санал хураалгаж асуудлыг шийдвэрлэдэг байдлыг таслан зогсооно2025, 4 сар 11. 14:23
Төгрөг нуурын нүүрсний ордын лицензийг хэн хэн эзэмшдэг вэ2025, 4 сар 11. 14:20
Сэтгэгдэл (0)
⚠ Анхаар!Та сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууныг баримтална уу. Ёс бус сэтгэгдлийг админ устгах эрхтэй. Мэдээний сэтгэгдэлд Toim.mn хариуцлага хүлээхгүй.