Түүхэн товчоон: "Цагаан сүлд"

Есөн хөлт Цагаан сүлд

Монгол төрийн сүр хүч, тусгаар тогтнол, эв нэгдлийн бэлгэдэл 

Цагаан зүсмийн адууны гөхөл дэлээр хийдэг учир “Цагаан сүлд” хэмээн нэрлэжээ. Нэгэн жолоон дор нэгдсэн Монголчууд 1206 оны зун Чингис хааныг Их Монгол Улсын хаан ширээнд өргөмжлөхдөө есөн хөлт Цагаан тугаа босгож, их эзэн хаан туг сүлдэндээ мөргөн ёсолж байжээ. Энэ үеэс Цагаан туг нь Монгол Улсын төр өнө мөнхөд мандан бадарч, төр улс, түмэн олон амар төвшин аж төрөхийн бэлгэдэл болон төрийн орд өргөөнөө залагдсаар иржээ. Уг сүлдний орой дээр нь алтан шармал төмрөөр урласан гал бүхий гурван үзүүрт ган сэрээтэй, түүний доорх дугариг царнаас цагаан хялгасан хөхлийг 81 нүхнээс нарийхан зүссэн ямааны арьсан сураар бэхэлж унжуулсан байдаг. Цагаан туг нь гол сүлд болон түүнийг тойрсон есөн элч сүлдээс бүрддэг тул есөн хөлт Цагаан туг хэмээн нэрлэжээ.

    Монголчууд Манжийн эрхшээлд орсноос хойш Цагаан тугийг Халх болон Өвөр монголын олон газарт тахиж байв. Халхын Түшээт хан аймгийн нутаг дахь Баруун хүрээ, Засагт хан аймгийн Лу жанжин гүний хошуу зэрэг хэд хэдэн газар ХХ зууны эхэн хүртэл тахисаар иржээ. Цагаан сүлдийн өдөр тутмын тахилга, сар бүрийн шинийн хоёрон, арван зургаанд гүйцэтгэдэг “Сарын тахилга”, жил бүрийн цагаан сарын шинийн нэгэн, гурван, таван, зургаан, долоонд гүйцэтгэдэг “Бага тахилга” хэмээх гурван тахилга байдаг.

    Сүлдийг харж хамгаалдаг, тахилгын зан үйлийг нь эрхлэн гүйцэтгэдэг тусгай хүмүүс байсан бөгөөд тэд үе удам дамжин энэхүү албыг эрхэлсээр ирсэн тул “Тугчин” хэмээх овогтой болжээ.

    Монгол Улс ардчилсан хөгжлийн замд шилжсэний дараа 1992 онд Цагаан тугийг шинээр бүтээн залж, төр улс энх мөнх оршихын бэлгэдэл болгон залжээ. Төрийн есөн хөлт Цагаан тугийг Төрийн ёслол хүндэтгэлийн өргөөнд байрлуулж жил бүрийн улсын их баяр наадмын өдрүүдэд Төв цэнгэлдэх хүрээлэнд залж цэнгүүлэх ёслолыг гүйцэтгэдэг. (Г.Мягмарсамбуу)

Ашигласан ном зохиол

Арьяасүрэн Ч, Нямбуу Х. Монгол ёс заншлын их тайлбар толь. Тэргүүн боть. Уб.,1982.

Аюуш Ц. Төрийн Цагаан тугийн тахилга- //“Чингисийн туг” сэтгүүл. №1. Уб.,1991.

Дулам С. Чингис хааны төрийн бэлгэдэл. “Өнгөт хэвлэл” ХХК. Уб.,2006.

Монгол Улсын шинжлэх ухаан. Чингис хаан. Толь бичиг 1. Уб.,2006.

Дэлгэрүүлж үзэх ном зохиол

Монгол төрийн үүсэл, ёс ёслол, бэлгэдэл, хүндэтгэл, уламжлал (НТӨ 209-2011) Эрхлэн нийтлүүлсэн Ц.Гантулга, Г.Бямбасүрэн. “ADMON” ХХК. Уб.,2011.

Нямбуу Х. Хүндлэхийн дээд хөх Монголын төрийн ёслол Чинигисийн тахилга. Хэвлэлийн “Алтан үсэг” компани Өндөрхаан 1992.

Цагаан сүлд хийгээд түүнийг дагагсад. Тугч Эрхсэцэн эмхтгэн найруулав. Өвөр Монголын соёлын хэвлэлийн хороо. 2005 он /монгол бичгээр/. 

Чингис хааны тайлга. Өвөр Монголын соёлын хэвлэлийн хороо. 2004 он /монгол бичгээр/. 

Үндсэн мэдээлэл:

Эх сурвалж: ШУА-ийн Түүх, Угсаатны зүйн хүрээлэн